https://rac.soore.ac.ir/ رهپویه هنرهای صناعی fa daily 1 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 Fri, 20 Feb 2026 00:00:00 +0330 https://rac.soore.ac.ir/article_734745.html پژوهش حاضر به مطالعه تطبیقی بازنمایی «دیو» به‌عنوان یک موجود فراطبیعی در هنر ایران و ژاپن می‌پردازد. حضور این موجود در ادیان، اسطوره‌ها و فرهنگ‌های ملل مختلف همواره بازتاب‌دهنده‌ی عمیق باورها، ترس‌ها و جهان‌بینی تمدن‌ها بوده است. بر این اساس، هدف اصلی این پژوهش، شناسایی و تحلیل تطبیقی شباهت‌ها و تفاوت‌های ساختاری و مفهومی در بازنمایی دیوها در هنر و تمدن غنیِ نگارگری ایران و نقاشی سنتی ژاپن است. این تحقیق با روشی تطبیقی و در چارچوب رویکرد ساختارگرایی و از طریق جمع‌آوری داده‌ها به شیوه اسنادی و مشاهده‌ای انجام پذیرفته است. نمونه‌های منتخب پژوهش، آثار شاخص نگارگری دوره تیموری و نقاشی‌های مکتب اوتاگاوا می‌باشد و براساس مؤلفه‌های بصری (همچون رنگ، ترکیب‌بندی و جزئیات تصویری) و همچنین مفاهیم فرهنگی-اسطوره‌ای، تحلیل شده‌ است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در نگارگری تیموری، دیو عمدتاً به‌عنوان نماد نیروی شر مطلق تصویر شده است. در مقابل، در نقاشی‌های مکتب اوتاگاوا، دیوها با وجود داشتن کارکردی نمادین مشابه در تقابل با نظم مقدس، در شمایل‌هایی کاملاً متفاوت و وابسته به آیین‌های کهن بازنمایی شده‌اند. درنهایت، اگرچه دیو در هر دو فرهنگ نماد آشفتگی و نیروی مخالف نظم است، اما تفاوت‌های بنیادین فرهنگی و دینی، موجب تمایزی آشکار در ساختار بصری و شیوه بازنمایی آن‌ها شده است. این پژوهش بر اهمیت تأثیر زمینه‌های فرهنگی بر هنر تصویری تأکید می‌نماید و نشان می‌دهد که چگونه دو فرهنگ ایران و ژاپن، با تکیه‌بر باورها و ارزش‌های خود، این موجود فراطبیعی را به شیوه‌ای متمایز به تصویر درآورده‌اند. https://rac.soore.ac.ir/article_734746.html د در بستر تحولات هنری، فرهنگی و اجتماعی دوره قاجار، نقاشی لاکی و به‌ویژه قلمدان نگاری فراتر از کارکردی تزئینی، به رسانه‌ای هنری برای بازتاب‌ ذوق بصری و جریان‌های زیباشناختی آن دوره بدل شد. در این میان آثار آقا نجف علی اصفهانی، از برجسته‌ترین قلمدان‌نگاران این دوره با تلفیق خلاقانه‌ی عناصر نگارگری ایرانی و مؤلفه‌های اروپایی جایگاهی ممتاز یافته است. هدف این پژوهش، تحلیل ساختاری و تصویری قلمدان منسوب به آقا نجف اصفهانی و تبیین شیوه‌های بازنمایی زنان، عناصر طبیعت و روابط معنایی میان آن‌ها و نیز بررسی مضامین تصویری در پیوند میان نگارگری سنتی و مؤلفه‌های اروپایی در بستر هنر لاکی دوره قاجار است. پرسش اصلی این است که زنان در قلمدان موردمطالعه چگونه بازنمایی شده‌اند و چه دلالت‌های فرهنگی، اجتماعی و زیباشناختی دارد؟ مؤلفه‌های اروپایی چگونه در تعامل با نگارگری ایرانی، تحولات فرهنگی و زیباشناختی را منعکس می‌سازند؟ روش پژوهش کیفی و به‌صورت توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و مطالعه‌ی نمونه موزه‌ای قلمدان فروخته‌شده در حراج چیس‌ویک لندن انجام‌شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که زنان در این قلمدان نه به‌عنوان عناصری تزئینی، بلکه به‌مثابه سوژه‌هایی فعال بازنمایی شده‌اند؛ زنانی با ژست‌های پویا و پوششی آمیخته از سنت و مؤلفه‌های نیمه غربی که بیانگر گذار از الگوهای کلیشه‌ای تصویرگری زنانه به‌سوی بازتعریف هویت زن در بستر تحولات هویتی و جنسیتی دوره ناصری است. افزون بر این، حضور مؤلفه‌های بصری اروپایی همچون عمق نمایی، رنگ‌های درخشان و مناظر رمانتیک در کنار عناصر سنتی، این قلمدان را به سندی بصری از دگرگونی‌های فرهنگی و زیباشناختی آن دوره بدل می‌سازد. https://rac.soore.ac.ir/article_734748.html سبک وینتیج در مد، مستلزم استفاده از پوشاک اصیل دوره‌های پیشین، عمدتاً دهه‌های ۱۹۲۰ تا ۱۹۶۰، است که به دلایل زیست‌محیطی، اقتصادی و زیبایی‌شناختی مورد اقبال قرار گرفته است. با وجود این گسترش، کاربست این سبک در طراحی لباس زنان مسلمان، با تأکید بر بازخوانی نمادهای بصری پوشاک زنان دوره قاجار، به‌صورت جامع بررسی نشده است. این خلأ پژوهشی، ضرورت بازتفسیر این نمادها را با هدف تلفیق هویت فرهنگی، ارزش‌های دینی و اصول پایداری در مد نمایان می‌سازد.این پژوهش با هدف بازتفسیر نمادهای بصری پوشاک زنان قاجار در چارچوب نظری نشانه‌شناسی فرهنگی و بازنمایی هویت، به بررسی قابلیت به‌کارگیری آن‌ها در طراحی پوشاک وینتیج برای زنان مسلمان پرداخته است. پرسش محوری تحقیق این بوده است که کدام نمادهای لباس وینتیج با الهام از دوره قاجار برای طراحی لباس زنان مسلمان مناسب‌اند. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای و تکنیک دلفی بوده است. داده‌های تاریخی گردآوری و سپس پرسشنامه‌ای متشکل از ۶۴ سؤال در اختیار متخصصان حوزه مد قرار گرفت که در سه مرحله مورد ارزیابی قرار گرفت. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که ۴۲ نماد از پوشاک دوره قاجار برای طراحی معاصر وینتیج قابل استفاده‌اند. این نمادها شامل جنس‌هایی چون ابریشم، مخمل و پنبه و نیز تزئیناتی نظیر گلابتون‌دوزی، مرواریددوزی و نقوش گل و بوته می‌شود. به‌کارگیری این عناصر در اقلامی مانند پیراهن، دامن، شلوار، روسری و چادر، در ترکیب با طرح‌های مدرن، می‌تواند ضمن رعایت شئونات پوشش اسلامی، به تقویت هویت فرهنگی، کاهش ضایعات نساجی و ارتقای پایداری در صنعت مد بینجامد. https://rac.soore.ac.ir/article_734755.html نگارگری جدید یکی از جریان‌های هنر معاصر ایران بوده که در آن هنرمندان ضمن نگاه به گذشته، آثارشان را هم از لحاظ محتوا و فرم با تحولات جدید هماهنگ کردند. استاد فرشچیان به عنوان یکی از شاخص‌ترین نماینده‌های این جریان به شیوه‌ای شخصی دست یافت. در اغلب آثار او تصویر انسان نقش محوری پیدا کرده و با توجه به این که تاکنون پژوهش جامعی در خصوص دیدگاه ایشان نسبت به انسان صورت نگرفته، پژوهش حاضر با هدف مطالعه روند تحول تصویر انسان در نقاشی‌های هنرمند با توجه به رویکرد شمایل‌نگاری اروین پانوفسکی انجام شده است. پرسش اصلی پژوهش بدین شکل مطرح شده که روند تغییر بازنمایی تصویر انسان در نقاشی‌های استاد فرشچیان به چه شکل بوده و جامعه آماری این پژوهش آن دسته از آثار هنرمند که دارای نقش انسان بوده به حساب آمده است. تعداد 7 نقاشی از بین جامعه آماری به طور هدفمند به عنوان حجم نمونه انتخاب شده‌اند. روش گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای و روش انجام پژوهش توصیفی - تحلیلی بوده‌ است. یافته‌های پژوهش نشان داده‌اند که نقاشی‌های ابتدایی که متعلق به دوران جوانی او بوده بیشتر الگوهای نگارگری اصیل ایرانی در ترسیم چهره انسان از جمله خال و ابروی کمان و لب غنچه و چشمان خمار دیده شده در حالی که در آثار مربوط به دهه‌های پایانی دوره کاری هنرمند، فیگورهای انسانی با واقع‌گرایی بیشتر، جزئیات دقیق‌تر و حالت‌های احساسی ترسیم شده‌اند. خیال‌انگیزی و درهم تنیدگی پیکره با فضا از دیگر مشخصه‌های آثار استاد در اواخر دوره کاری او بوده است. https://rac.soore.ac.ir/article_734756.html ‌آثار سفالین به‌جامانده از کاشان در دوران اسلامی، ‌جلوه‌گر مهارت هنرمند در به‌کارگیری عناصر بصری بر بستر سفالینه‌هایی است که با شکل و فرم متنوع و شیوه‌های تزئین گوناگون زینت یافته‌اند. از جمله نقوش پرتکراری که با تنوع در نحوۀ ترسیم بر این آثار نمایان گردیده، نقش ماهی است. این پژوهش با بررسی ماهی‌های منقوش بر سفالینه‌های کاشان در قرون ششم تا هشتم هجری، سعی در شناخت ارتباط میان فرم و تکنیک تزئین سفالینه با چگونگی ترسیم نقش ماهی دارد. در تحلیل این رابطه، از رویکرد گشتالت برای تبیین نحوۀ سازمان‌یافتگی بصری نقشمایه بر سطح سفالینه‌ها بهره گرفته شده است. در این راستا به پاسخگویی این پرسش پرداخته می‌شود که: فرم و تکنیک تزئین سفالینه چه تأثیری بر چگونگی ترسیم نقش ماهی داشته است؟ منظور از چگونگی ترسیم، بررسی منطق بصری و سازوکار اجرایی نقشمایه در ارتباط با فرم و تکنیک تزئین است. روش انجام این تحقیق توصیفی _ تحلیلی بوده و گردآوری اطلاعات و نمونه‌ها با مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی سایت‌های اینترنتی و بازدید از موزه‌ها صورت گرفته است. یافته‌های این مقاله حاکی از آنند که شکل و فرم سفالینه در ارائۀ فضا و زمینۀ لازم جهت نقش‌اندازی دخیل است. ازاین‌رو بر ظروف سفالین نسبت به کاشی‌ها تنوع بیشتری در چیدمان این نقشمایه مشاهده می‌شود. همچنین تکنیک‌های تزئینی در تنوع‌بخشی به نحوۀ شکل‌گیری نقشمایۀ ماهی موثرند. جذابیت‌های بصری و قابلیت‌های زیبایی‌شناختی برخی تکنیک‌ها نظیر زرین‌فام موجب شده است تا هنرمندان گرایش بیشتری به آنها پیدا کرده و تمرکز تزئینی آثار خود را بر چنین شیوه‌هایی معطوف سازند. https://rac.soore.ac.ir/article_734758.html نشانه‌شناسی به‌عنوان رویکردی کلیدی در تحلیل معانی نهفته در نشانه‌ها و نمادها، در مطالعه هنرهای تجسمی و معماری تاریخی اهمیت ویژه‌ای دارد. پژوهش حاضر به‌منظور تحلیل بصری و معنایی نقاشی‌های دیواری سه حمام سنتی و تاریخی کرمان، شامل حمام‌های گنجعلی خان، ابراهیم خان و وکیل به بررسی این آثار پرداخته است. این حمام‌ها که به‌عنوان فضاهای بهداشتی شناخته می‌شدند، در عین حال کانون‌های فرهنگی و اجتماعی مهمی در تاریخ ایران بوده‌اند. هدف این تحقیق، بررسی چگونگی پیوند این نقوش با زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی دوران خود بوده است. روش تحقیق، ترکیبی از مطالعات  نشانه‌شناسی به‌عنوان رویکردی کلیدی در تحلیل معانی نهفته در نشانه‌ها و نمادها، در مطالعه هنرهای تجسمی و معماری تاریخی اهمیت ویژه‌ای دارد. پژوهش حاضر به‌منظور تحلیل بصری و معنایی نقاشی‌های دیواری سه حمام سنتی و تاریخی کرمان، شامل حمام‌های گنجعلی خان، وکیل و ابراهیم خان، به بررسی این آثار پرداخته است. این حمام‌ها که به‌عنوان فضاهای بهداشتی شناخته می‌شدند، در عین حال کانون‌های فرهنگی و اجتماعی مهمی در تاریخ ایران بوده‌اند. هدف این تحقیق، بررسی چگونگی پیوند این نقوش با زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی دوران خود بوده است. روش تحقیق، ترکیبی از مطالعات کتابخانه‌ای و عکاسی میدانی بوده است. نتایج پژوهش نشان داد که نقاشان در این حمام‌ها با بهره‌گیری از صحنه‌های اسطوره‌ای، داستان‌های عاشقانه و رویدادهای اجتماعی، مفاهیم فرهنگی و اعتقادی را به تصویر کشیده‌اند. در حمام وکیل، نقاشی‌ها تحت تأثیر شرایط اجتماعی و سیاسی دوره قاجار و جنبه‌های فلسفی و نمادین داشته‌اند. در حمام گنجعلی خان، نقوش دیواری داستان‌های شاهنامه و روایت‌های عاشقانه را به نمایش گذاشته و رابطه هنر و داستان‌سرایی در آن‌ها نمایان است. در حمام ابراهیم خان، نقوش گیاهی و طبیعت‌گرایانه برجسته بوده‌اند که نماد ارتباط ایرانیان با طبیعت و هنر بصری هستند. این تحقیق نشان داد که نقوش دیواری حمام‌های کرمان نه‌تنها آثار هنری، بلکه نشانه‌هایی فرهنگی و اجتماعی بوده‌اند که ویژگی‌های اجتماعی، سیاسی و زیباشناختی دوران خود را به‌خوبی منعکس کرده و منابع غنی برای درک فرهنگ آن زمان محسوب می‌شوند https://rac.soore.ac.ir/article_735427.html نقش گل نیلوفر آبی در بسترهای متمایز هنر عصر هخامنشی نمود یافته که از آن جمله می‌توان به نقش‌برجسته‌های سنگی و آثار شیشه‌ای اشاره داشت. هدف اصلی پژوهش حاضر، تحلیل نمادشناختی گل نیلوفر آبی و آشکار ساختن ویژگی‎های ظاهری و هماهنگی و وحدت فکری نهفته در بازنمایی این نماد در بستر هنر رسمی و آیینی در برابر هنر کاربردی و زینتی است. پژوهش در راستای پاسخ به این پرسش اساسی که نقش نمادین گل نیلوفر آبی در نقش برجسته‎ها و آثار شیشه‌ای هخامنشی چگونه نمود یافته است؟ نمونه آثار را مورد مطالعه قرار داده است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات اسنادی، میدانی و اینترنتی است. نتایج پژوهش نشان داد که گل نیلوفر آبی در هر دو حوزه، کارکردی فراتر از تزئین صرف ایفا می‌کند. در نقش‌برجسته‌ها، این نماد با تکرار منظم و تقارن ساختاری، بیانگر نظم کیهانی، پایداری و مشروعیت اقتدار شاهنشاهی است. در مقابل، در آثار شیشه‌ای، شفافیت و درخشش ماده، بر مفاهیمی چون روشنایی، پاکی و تعالی روحانی تأکید می‌ورزد. این تطابق معنایی در دو بستر متفاوت (استواری سنگ در برابر ظرافت شیشه) گواهی بر یک نظام فکری و نمادین یکپارچه در هنر هخامنشی است که پیوند میان قدرت سیاسی، باورهای دینی و زیبایی‌شناسی را منعکس می‌سازد. در مجموع، این پژوهش نشان می‌دهد که نیلوفر آبی به عنوان نمادی واسطه میان ساحت زمینی و الهی عمل کرده و وحدت اندیشه‌ای واحد در عین تنوع هنری این امپراتوری را تثبیت می‌کند. https://rac.soore.ac.ir/article_735428.html واقعه عاشورا رامی‌توان یکی ازمهم‌ترین واثرگذارترین حوادث تاریخ مذهب تشیع دانست که درهنرنقاشی ایرانی،به ویژه در دوران معاصر توجه ویژه‌ای به آن شده است. علاوه‌بر هنرهای نمایشی ازجمله تعزیه و نقالی،هنرمندان هنرهای تجسمی نیزکه بانشانه‌هاورنگ‌هاسروکاردارند،بامددبیان تجسمی درجهت زنده نگه داشتن وترویج این آیین‌هااقدام نموده‌اند.نگارگری معاصردرایران یکی ازاین حوزه‌های تجسمی است که بنابه ضرورت مساله به موضوع عاشوراتوجه نموده‌است.دوسالانه‌ نگارگری معاصرایران یکی ازرویدادهای برجسته دراین عرصه به شمارمی‌رودکه شاخص‌ترین آثارنقاشی ایرانی راهردوسال یک‌بارازسراسرکشورجمع‌آوری وبه نمایش می‌گذارد.این پژوهش به خوانش آثارعاشورایی این دوسالانه‌ درادوارمختلف پرداخته است و درصددپاسخ به این پرسش است که نگاره‌های عاشورایی معاصرایران،عمدتاًچه بخش‌هایی ازروایت عاشورا را بیشترمورد توصیف قرار داده‌اند؟پژوهش حاضر که از نوع تحقیقات کمی-کیفی بوده و از روش توصیفی- تحلیلی بهره برده است،داده‌ها و اطلاعات آن به روش کتابخانه‌ای و میدانی گردآوری شده است.جامعه آماری پژوهش، آثار موجود در ادوار مختلف دوسالانه ملی نگارگری با موضوع عاشورا می‌باشند.نتایج حاصله نشان می‌دهد که در صورت‌بندی موضوعات عاشورایی، نگارگری معاصر بیش از همه به نمایش شخصیت‌های قهرمان و مقدس روایت توجه نموده است. از این منظر ویژگی‌ها و منش قهرمانانه حضرت ابوالفضل (ع) باعث شده است که نگارگران معاصر ایران، بیشتر این وجه شخصیتی روایت عاشورا را مورد تصویرگری قرار دهند.آثار دوسالانه‌ ملی نگارگری ایران نشان می‌دهند که در طول ادوار مختلف دوسالانه، بازنمایی عاشورا از روایت‌های توصیفی به بیانی نمادین تحول یافته و هنرمندان با تکیه بر نمادهایی چون اسب، علم، شال سبز و پرهیز از چهره‌نگاری مستقیم ائمه(ع)،مفاهیم ایثار و قداست را در پیوندی میان سنت مذهبی و هویت معاصر ایرانی بازآفرینی کرده‌اند. https://rac.soore.ac.ir/article_735969.html دورۀ سلجوقی (قرون ۵ و ۶ هـ.ق/۱۱ و ۱۲ م) یکی از درخشان‌ترین ادوار هنر اسلامی ایران است که در آن، فلزکاری به زبانی برای بیان ایدئولوژی‌های سیاسی و مذهبی تبدیل شد. این پژوهش با تکیه بر نظریات اولگ گرابار و مفاهیم «واسطه‌گری تزئین»، «تجسم نمادین قدرت» و «هنر اسلامی به مثابۀ زبان نمادین»، به تحلیل نشانه‌شناختی عودسوز تایباد به عنوان نمونه‌ای شاخص از هنر فلزکاری سلجوقی می‌پردازد. روش تحقیق کیفی و مبتنی بر تحلیل نشانه‌ای، مطالعات میان‌رشته‌ای و داده‌های کتابخانه‌ای-اسنادی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که عودسوز تایباد، از طریق ترکیب نقوش ساسانی (شیر به عنوان نماد سلطنت)، کتیبه‌های کوفی (مشروعیت الهی) و تزئینات هندسی-نجومی (نظم کیهانی)، نه‌تنها ابزار مشروعیت‌بخشی به قدرت سیاسی است، بلکه به عنوان متنی بصری وحدت فرهنگی خراسان را در بستری چندفرهنگی بازتاب می‌دهد. این اثر با فراروی از کارکرد تزئینی، به رسانه‌ای ایدئولوژیک در خدمت نظام فکری و مشروعیت الهی-سلطنتی سلجوقیان تبدیل می‌شود. نتایج این پژوهش، الگویی تحلیلی برای بازخوانی سایر آثار فلزکاری اسلامی بر پایه نظریه‌های نوین هنر ارائه می‌دهد. از منظر تاریخی و اجتماعی، عودسوز تایباد سندی فرهنگی مهم است که بازتاب‌دهنده کنش‌های هنرمندان و سیاستمداران سلجوقی در جهت تثبیت سلطنت مرکزی، تقویت هویت دینی و پیشبرد وحدت فرهنگی در خراسان است. عودسوز تایباد جلوه‌ای از زبان نمادین قدرت در هنر اسلامی سلجوقی است که با تلفیق زیباشناسی فوق‌العاده، معانی عمیق مذهبی و سیاسی، و تکنیک‌های نوآورانه، تصویری کامل و چندوجهی از قدرت، ایمان و هویت در دوره سلجوقی ارائه می‌دهد.